Ιδού ένα ερώτημα που ταλανίζει τους ερευνητές και απανταχού σκεπτόμενους τα τελευταία χρόνια. Εντάξει, ψέμα. Μόνο εμένα ταλανίζει, απ’ όσο ξέρω. Παρόλα αυτά, σύντομα το ερώτημα αυτό θα τριβελίζει και τις δικές σας εγκεφαλικές συνάψεις ωσάν κουνούπι τον Αύγουστο. Εντάξει, κι αυτό ψέμα. Αλλά θα προσπαθήσω να το απαντήσω όπως και να έχει.
Πρώτα, όμως, μπορεί να απορείτε: τί στον κόρακα είναι η μπαλαφάρα; Σύμφωνα με έγκριτο και διεθνώς αναγνωρισμένο λεξικό, η μπαλαφάρα ορίζεται ως ένα θεατρικό ή κινηματογραφικό κυρίως έργο, μία κωμωδία καταστάσεων όπου κυριαρχούν η υπερβολή, το χοντροκομμένο χιούμορ (συχνές αναφορές σ’ αχαμνά, βυζιά, κώλους και όλες τις λειτουργίες τους με έμφαση στα ηχητικά εφέ), η φωνακλάδικη αθυροστομία, οι έντονες κινήσεις, η ακατάσχετη πολυλογία που εκφέρεται ταχύτατα και γενικά κάθε είδους χοντράδα (μέχρι τη χυδαιότητα) με σκοπό την εύκολη πρόκληση γέλιου. Κοινώς, είναι μία μπαρούφα ταινία, μία σαχλαμάρα που θα κάτσεις να δεις και (πιθανότατα) θα γελάσεις χωρίς ενοχές και αναστολές με τις παπαριές που δεν πιστεύεις ότι εκτυλίσσονται στην οθόνη. Σε περίπτωση που ακόμη δεν έχει αποσαφηνιστεί η φύση της μπαλαφάρας, παρατίθενται ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα: Blazing Saddles (1974), Airplane! (1980), Top Secret! (1984), The Naked Gun (1988), Hot Shots! (1991), Spy Hard (1996), Scary Movie (2000). Νομίζω το πιάσατε το νόημα.
Όσοι είναι κοινωνοί του μυστηρίου της μπαλαφάρας θα έχετε μάλλον συνειδητοποιήσει μία απουσία του είδους από το διεθνές κινηματογραφικό στερέωμα τόσο κραυγαλέα όσο και το περιεχόμενό τους. Φτάνουμε λοιπόν στο φλέγον: τί απέγινε η μπαλαφάρα και γιατί έχει εξαφανιστεί από προσώπου γης;
Αρχικά, αποτίοντας παράλληλα κι έναν φόρο τιμής, πρέπει να αναρωτηθούμε εάν αυτή η λειψυδρία μπαλαφάρας οφείλεται στον θάνατο του πατριάρχη του είδους, του αείμνηστου ηθοποιού Leslie Nielsen. Παρότι το τρίπτυχο Zucker, Abrahams & Zucker (γνωστοί και ως ΖΑΖ) είναι οι σκηνοθέτες/παραγωγοί που κατέστησαν δυνατή την παραγωγή τόσων φημισμένων ταινιών κατά τις δεκαετίες του 1980 και 1990, ο άνθρωπος που εισέπνευσε ζωή και χαρακτήρα στις περισσότερες από αυτές τις ταινίες ήταν ο Nielsen. Η καριέρα του ήταν μακρά και πολυποίκιλη, με εμπειρία σε επιστημονική φαντασία (Forbidden Planet, 1956), δραματικές ταινίες καταστροφής (The Poseidon Adventure, 1972) και πολλά άλλα, όμως η πονηράδα του, το εξαιρετικά δουλεμένο «βλακώδες» βλέμμα του και η παράδοση της κάθε ατάκας τον ανέδειξαν σε είδωλο της μπαλαφάρας και αναμφισβήτητα αποτελεί το πιο απολαυστικό στοιχείο των ταινιών αυτών. Ο θάνατός του σε ηλικία 84 ετών το 2010 άφησε μία πληγή στην αμερικανική κωμωδία, αλλά δεν μπορούμε να πούμε πως υπέγραψε την καταδίκη της μπαλαφάρας. Το είδος εξακολουθούσε και τότε να παράγει ταινίες, όμως χώλαινε αισθητά (λ.χ. Superhero Movie, 2008) και, δεδομένου ότι έχει δώσει σπουδαία παραδείγματα στο παρελθόν που δεν συμπεριλάμβαναν στη σύνθεσή τους ούτε τον Nielsen, αλλά ούτε τους ΖΑΖ, δεν μπορούμε να αποδώσουμε αυτήν την κατρακύλα στο χαμό του πατριάρχη της μπαλαφάρας.
Σκεφτείτε αυτήν τη σύμπτωση: η μπαλαφάρα άρχισε να υποχωρεί στην αφάνεια περί τα έτη 2010-2015. Θυμηθείτε ότι την περίοδο αυτή είχαν αρχίσει να αποκτούν υπολογίσιμη ορμή τα κινήματα metoo, woke και της ανάλογης πάλης για πολιτική ορθότητα. Δεδομένου του καραχυδαίου χιούμορ που όλοι ξέρουμε και αγαπάμε στη μπαλαφάρα, μήπως το woke κίνημα έθαψε τη μπαλαφάρα, έβαλε το μνήμα και έφτυσε κι από πάνω; Η απάντηση σε αυτό είναι απλή και οφείλω να τη δώσω από τώρα: ΟΧΙ. Κατά πολλούς, η κωμωδία και ιδίως η πράξη της διακωμώδησης καταστάσεων υπέστη ισχυρό πλήγμα από την κριτική της woke κουλτούρας. Μπορεί να ειπωθεί ότι η διακωμώδηση μιας κατάστασης σε ένα ευρέως προσβάσιμο μέσο όπως ο κινηματογράφος πιθανόν να έχει ως αποτέλεσμα να θιγεί μία ομάδα ανθρώπων, οι οποίοι θα ζητήσουν την άρση της προσβολής, δημόσια απολογία από τον δημιουργό του έργου, μη επανάληψη της προσβολής στο μέλλον, και ούτω καθεξής. Η αξίωση, όμως, της woke κουλτούρας είναι η καλλιέργεια γενικότερης κοινωνικής συνείδησης, ένα αίτημα στο οποίο η θεμελιώδης αρχή της μπαλαφάρας όχι μόνο δεν αντιτίθεται, αλλά το ενισχύει, διότι η μπαλαφάρα δομείται συνολικά πάνω στην ιδέα της σάτιρας. Η ίδια η σάτιρα δεν είναι κοροϊδία, δεν είναι απαξίωση, είναι στην πραγματικότητα πράξη συμπόνοιας, φιλίας και σύνδεσης με τον Άλλο, όπως έλεγε κι ο αείμνηστος Τζίμης Πανούσης. Η σάτιρα μπορεί να γίνει με σεβασμό και αγάπη, αλλά μπορεί να γίνει και με μοχθηρία, βλακεία και βαθύ κομπλεξισμό, όπου θεωρώ παύει να είναι μπαλαφάρα και γίνεται ανεγκέφαλος μιμητισμός, εξευτελιστικός πρωτίστως για τον δημιουργό του. Εν ολίγοις, μην ακούσω ότι ο Σεφερλής είναι ίδιος κι όμοιος με τους ZAZ και τις ταινίες τους, διότι θα πέσει παντόφλα.
Μία άκρως σημαντική πτυχή της μπαλαφάρας που το λήμμα του λεξικού δεν θίγει είναι το αυτοαναφορικό της χιούμορ: το Χόλιγουντ αυτοσαρκάζεται. Το μεγαλύτερο «θύμα» της σάτιρας της μπαλαφάρας είναι το ίδιο το Χόλιγουντ, οι κοινοτοπίες και τα στερεότυπα από συγκεκριμένα είδη ταινιών. Δεν χρειαζόμαστε λογικά άλματα για να συνειδητοποιήσουμε ότι το Blazing Saddles κανιβαλίζει τα γουέστερν των προηγούμενων δεκαετιών, το Naked Gun τα διάφορα αστυνομικά νουάρ και ταινίες μπατσομυστηρίου, το Hot Shots! το Top Gun και το Airplane! τα διάφορα αεροπλανικά θρίλερ που εκείνη την εποχή μάστιζαν τις κινηματογραφικές αίθουσες. Τούτη θεωρώ πως είναι η βασική αποστολή της μπαλαφάρας και το στοιχείο από το οποίο τρέφεται και αποκτά σχετικότητα στην τέχνη. Οι ταινίες-θύματα όμως είχαν έναν «κύκλο ζωής» ο οποίος ήταν πολύ πιο εκτενής πριν από 20 ή 30 χρόνια, λόγω της μειωμένης σε σχέση με σήμερα ταχύτητας των μέσων επικοινωνίας, κάτι που έδινε το χρόνο και το βήμα σε μία μπαλαφάρα ώστε να πάρει ζωή και σχετικότητα, στοχοποιώντας μία συγκεκριμένη ταινία ή είδος. Η σύγχρονη οικονομία της προσοχής δεν επιτρέπει σε έναν δημιουργό να πατήσει πάνω στο λαιμό μιας άλλης ταινίας και να παράγει μία σάτιρα που θα αντλήσει κοινό από όσους επιθυμούν να κανιβαλίσουν την αρχική ταινία που την ενέπνευσε. Ακόμη και αν αυτό συμβεί και βγει μια τέτοια ταινία, το πιθανότερο είναι να αποτύχει παταγωδώς γιατί το έργο που σατιρίζει δεν έχει πλέον τη δημοφιλία που απαιτείται, καθώς ο κύκλος παραγωγής είναι πάντα χρονοβόρος, ή απλώς δεν θα έχει κάποιο λόγο ύπαρξης διότι η σάτιρα αυτή θα έχει ήδη πάρει σάρκα και οστά σε ένα μέσο όπως το TikTok, όπου η αξία παραγωγής είναι μηδαμινή, ο χρόνος παραγωγής αμελητέος και η ποιότητα αμφισβητήσιμη.
Να λοιπόν τί απέγινε η μπαλαφάρα: έπεσε θύμα της νέας εποχής, όπου κυριαρχεί στο συλλογικό υποσυνείδητο το σύνδρομο ελλειμματικής προσοχής και οι ναρκωτικού τύπου μικροδόσεις ενδορφίνης. Αλλά έχει αφήσει πίσω ένα κληροδοτημα που μας κάνει ακόμα να ψάχνουμε τα συκώτια μας από τα γέλια. Μάλιστα, οι αισιόδοξοι εξ ημών μπορούμε να πούμε πως το είδος μπορεί και να αναστηθεί, διότι ένα πράγμα είναι πάντα σίγουρο: το Χόλιγουντ ποτέ δε θα παψει να κάνει ταινίες που αξίζουν να πέσουν θύμα σάτιρας και κανιβαλισμού.
